Op 24 juni vertrek ik voor een derde en (voorlopig) laatste keer naar Armenië. Ik ben tot nog toe twee keer in het land geweest en alhoewel het een bij vlagen verbijsterende ervaring is geweest kan ik niet wachten om terug te gaan. De eerste keer dat ik er heen ging, in 2009, was dit op uitnodiging van mijn vriend Phil. Hij is aan het promoveren aan de universiteit van Connecticut en als onderdeel van zijn verplichtingen neemt hij deel aan het onderzoek van zijn promotor Dan Adler) naar middenpaleolithische vindplaatsen, in samenwerking met de universiteit van Cork (Ron Pinhasi) en het Armeense Archeologische Instituut van de universiteit van Jerevan.
Armenië is een bizar land, waar eerste indrukken iemand op het verkeerde been zetten en zodra een en ander duidelijk lijkt te worden, komt alles weer op losse schroeven te staan. Het land ligt in Azië, maar is een vreemde mengeling van verschillende invloedssferen. In een land omringd door (deels vijandige) islamitische buren is het geen grote verrassing dat de inwoners een groot deel van hun identiteit ontlenen aan hun specifieke smaak van het christendom, de Armeens orthodoxe kerk. Het is moeilijk om de vinger precies te leggen op waar dat precies in zit, maar de invloed van deze islamitische landen, zeker het voormalige Perzië, maar ook in mindere mate Turkije, is echter overal merkbaar.
De relatie met Turkije is om redenen die ik niet uit hoef te leggen nogal gespannen, hoewel ik het idee heb dat beide landen er wel een beetje genoeg van beginnen te krijgen. Omdat internationale politiek zich afspeelt op het niveau van een zandbak, zal daar wel niet snel concreet verandering uit resulteren, maar de Armenen zelf zouden het volgens mij niet erg vinden als de situatie zou worden opgelost. Sterker nog, ik denk dat ze er allebei wel bij zouden varen. Als Turkije sorry zegt, mag het lid worden van de EU en grenst Armenië plotseling aan een EU land; volgens mij een win-win situatie (ook als vind ik dat een afschuwelijke uitdrukking).
De verhoudingen met Azerbeidzjan zijn veel gespannener. In de jaren negentig zijn beide landen met elkaar in oorlog geraakt over de Armeense enclave Karabach, die op het grondgebied van de Azeri´s lag. Dit gebied vormt tegenwoordig de facto een provincie van Armenië, maar de verhoudingen tussen beide landen zijn daardoor langdurig en ernstig verstoord. Formeel zijn beide landen ook nog in oorlog, wat resulteert in af en toe een schotenwisseling als de verveling te groot wordt, zodat weer een paar helden voor het vaderland ten grave gedragen kunnen worden. Opvallend genoeg is Iran de grote vriend en bondgenoot van Armenië sinds die oorlog. Dat Azerbeidzjan in het verleden ongeveer vier keer zo groot is geweest en het overgrote deel van dat verloren gebied in Iran ligt, zal ongetwijfeld meespelen in het streven van het Iranese bewind om de Azeri´s kort te houden. Een succesvolle oorlog met Armenië zou anders wel eens grootsere territoriale ambities in Bakoe kunnen doen ontkiemen.
 |
Met dank aan 80 jaar socialisme. |
Naast deze meer subliminale invloeden, die je meer ervaart dan ziet, is daar natuurlijk de erfenis van tachtig jaar Sovjet overheersing die zichzelf manifesteert als een lelijke gebarsten korst op een oude schaafwond. Bij aankomst op de luchthaven van Jerevan (Zvartnots, waarschijnlijk de mooiste naam die ik ooit voor een vliegveld gehoord heb: Zvartnots!) word je onmiddellijk geconfronteerd met die deprimerende jaren-zeventig-lelijkheid die heel Oost-Europa en de voormalige USSR zo´n afgeleefde, vermoeide aanblik geeft. De eerste indruk van Jerevan is er één van lelijkheid. Het enige waarin de sovjetarchitectuur in Armenië afwijkt van zoals ik het in Duitsland en in Tsjechië heb gezien, is dat het beton van lokaal vulkanisch gesteente wordt gemaakt en daardoor van een soort roze, terracotta-achtige kleur is, hetgeen de aanblik marginaal minder deprimerend maakt.
 |
De mooiere kant van het architectuurspectrum van Armenië. |
Toen ik er in 2009 was is er een aardbeving in Jerevan geweest, die volledig aan me voorbij is gegaan. ik was 80 kilometer verderop en wij hebben er niks van gemerkt. Suren (een van de Armeense archeologen) vertelde me op een conversatietoon dat het niet zo'n zware aardbeving was, maar vijf op de schaal van Richter: "Don't worry, buildings in Yerevan are made for seven!" Nu heb ik die gebouwen in Jerevan zelf gezien en ik heb er zo mijn twijfels over, maar een mens leeft in hoop, zullen we maar zeggen. De Armenen zijn in ieder geval vol vertrouwen.
Ik ben op een excursie mee geweest met de studenten (waarvan sommigen dusdanig bleu zijn dat ze bijna allemaal dachten dat we ergens in Zuidoost Europa waren en één van hen niet eens wist wat een blaar is), en de bergen hier in Armenië zijn echt ongelofelijk mooi. Voor toeristen heeft het land volgens mij op zich niet zoveel te bieden, maar als je van mooie landschappen houdt dan zit je hier gebeiteld. Ik ben geruime tijd aan het surveyen geweest om vindplaatsen op te sporen die mogelijk in aanmerking komen voor opgraving. Behalve dat dat erg leuk is om te doen, is het landschap echt super. Ik stond gisteren op een berghelling naar het oosten te kijken en het lijkt alsof je op een heldere dag Mongolië kan zien liggen. Je ziet hier de adelaars vliegen! We hebben een paar kloosters bezocht die in de Armeense zilveren eeuw zijn gebouwd, in de twaalfde eeuw, tussen twee episoden in van pogingen om alle Armenen uit te roeien. Waar ze de moed en energie vandaan halen om iedere keer weer opnieuw te beginnen…
Armenen komen in eerste instantie over als stugge afstandelijke mensen. De onverschillige, bijna afwerende houding wanneer je mensen aanspreekt is van het passende etiket ´Armenian Smile´ voorzien. Bij nadere kennismaking ontdooien ze echter helemaal en zijn het zeer vriendelijke en gastvrije mensen met een zeer anarchistisch gevoel voor humor.
 |
Ondergetekende oefent zijn ´Armenian Smile.´ |
De Chainsmoke Express (zie hieronder) zit vol met compleet getikte Armenen. Na afloop van het veldwerk wordt gestopt bij een winkel om bier en wodka te kopen en dan zitten ze de hele terugweg te tanken (behalve de chauffeur, daar zijn ze dan wel weer verbazingwekkend gewetensvol in). Op een regenachtige dag in 2009 reed de auto ergens van de snelweg af omdat de Armenen iets wilden laten zien. Het bleek een in de rotsen uitgehakte graftombe uit de Bronstijd te zijn, waar we inklommen. Tien minuten later komt Suren, de chauffeur, binnen met nog meer bier en wodka, en hebben we een klein feestje gevierd in een bronstijdgraftombe. Briljant! De Erfgoedinspectie zou ongetwijfeld in hun eigen gal stikken bij zoveel onverlaat.
 |
Bronstijdfeestje met de leden van de Chainsmoke Express. |
Boris, de (niet aanstellerige) plaatselijke archeoloog en partner in het project is een superaardige kerel. Wel met een Afghaanse kogel uit 1984 in zijn been, dus als hij moe wordt loopt hij wat minder soepel, maar je kan wel met hem lachen. Een koele kerel, maar als je hem kwaad maakt, kan hij volgens mij zonder met zijn ogen te knipperen je arm eruit draaien voordat je het in de gaten hebt. Heb je een nieuwe koelkast nodig, dan vraag je Boris en dan komen mensen een nieuwe (nou ja, andere) koelkast brengen. Op een aantal van de artefacten uit de opgraving zit een kalkachtige concreties die wordt verwijderd door ze enige tijd in een oplossing met zoutzuur te leggen. Toen het zoutzuur op was heeft het hele team dat daar mee bezig was een hele dag met tranende ogen en pijnlijke luchtwegen geprobeerd om met het vervangende ´zoutzuur´ dat Boris geregeld had te werken. Dat wordt dan ook in een glazen fles zonder etiket afgeleverd. Geen mens weet wat het werkelijk is, maar het vrat de bakjes op waar het in gegoten werd.
Boris heeft ook een obsidiaan afslag in zijn schedel zitten, heb ik vernomen. Klein ongelukje tijdens een bewerkingsexperiment, maar waarom hij het ding niet heeft laten verwijderen is mij een raadsel. Zijn vrouw zal het wel sexy vinden.
 |
Een Armeense archeoloog (links) met een kogel in zijn been en een afslag in zijn hoofd. |
Het Armeense modegevoel is, om het zacht uit te drukken, nogal afwijkend van wat mijn verfijnde smaak gewend is. De vrouwen zijn nogal gecharmeerd van een soort sletterige Russische stijl (niet lekker sletterig, gewoon goedkoop sletterig). De mannen lopen er ofwel bij alsof ze hun kleren gekocht hebben op een beurs voor Oostblokmemorabilia, of ze hebben een soort schreeuwerige kleding aan waar zelfs David Beckham voor zou bedanken.
Dat werd pijnlijk relevant toen na aankomst in 2009 natuurlijk mijn bagage verdwenen was en pas vijf dagen later afgeleverd werd (merci beaucoup, Air France!). Ik heb een paar dagen gedoucht met een soort zeep die naar banaan ruikt, en waarvoor je een strigilis nodig hebt om het er weer af te krijgen, waarna je je eigenlijk net zo ranzig voelde als vóór de douche. In Armenië is het in juni overdag rond de 35 graden, dus enige mogelijkheid tot verschoning is wel noodzakelijk. Nadat ik een aantal dagen in steeds onsmakelijker wordende kleren en geleende onderbroeken heb rondgelopen, ben ik in arren moede (mooie uitdrukking toch) maar wat kleren gaan kopen, wat hier dus niet zo makkelijk is.
Uiteindelijk toch nog een hemd en een broek gevonden en toen eindelijk mijn rugzak met mijn eigen shampoo, mijn eigen handdoek en mijn eigen kleren bezorgd werd heb ik volgens mij de lekkerste douche van mijn leven gehad.
De inrichting van de huizen doet me erg aan de keuken van mijn oma denken toen ik nog een dreumes was en de grote hoeveelheid Lada's op straat doet ook nogal rustiek aan. De jaren zeventig zijn helemaal niet voorbij, ze zijn gewoon naar het oosten verhuisd! Dit is het thuisland voor Mambo Kurt, der Orgelgott.
In Armenië is roken nog gewoon ouderwets acceptabel. Mensen roken hier allemaal en overal: ik de auto, in de bus, thuis, op straat, binnen, buiten, in de rij bij de kassa, achter de kassa, volgens mij in bed nog. Phil, die er als Amerikaan aan gewend is dat hij nergens meer mag roken, schept er derhalve een diabolisch genoegen in om op zoveel mogelijk plaatsen te staan kachelen als een mijnwerker. Iedereen rookt hier dan ook nog van die sigaretten die gevuld zijn met versneden linoleum.
 |
Chorovats, de Armeense variant van een barbecue en een bijzonder serieuze aangelegenheid. |
Het eten is trouwens wel waanzinnig lekker. Armenen houden van veel vlees, maar ze nemen ook hun groenten zeer serieus. Ik heb hier de lekkerste tomaten en komkommer van mijn leven gegeten. Omdat die bij iedere maaltijd op tafel gezet worden krijg je er ook wel weer een beetje genoeg van, maar ze zijn ze erg lekker. Het bier is naatje (alhoewel niet zo erg als Heineken en Amstel), maar de lokale cognac is echt superlekker.
Het water uit de kraan moet je eigenlijk alleen maar drinken als je er een kick van krijgt om de eerstvolgende drie dagen met je broek op je enkels en een emmer op schoot op de WC door te brengen, maar de Armenen zijn hiervoor immuun. Het opgravingsteam heeft de hierboven beschreven toestand als Zombiedisease betiteld, dus daarmee is alles wel gezegd. Omdat dit water wel gebruikt wordt bij het koken en het wassen van groente is het voor nagenoeg 100 procent gegarandeerd dat je er last van krijgt, dus bij iedere rommel in je maag denk je dat het loos gaat. Vroeger of later ben je onvermijdelijk aan de beurt.
Het dagelijks leven in Jerevan kent een geheel eigen dynamiek. Iedere politieagent loopt erbij (en gedraagt zich) als een Sovjetadmiraal en iedereen rijdt als een waanzinnige. Op een driebaansweg passen makkelijk vijf rijen auto´s en hetzelfde geldt voor het verkeer uit de andere richting. Autogordels zijn voor mietjes (en aangezien homoseksualiteit in Armenië officieel niet bestaat, hebben de meeste auto's dus ook gewoon geen gordels). Om hier achter het stuur van een auto te kruipen moet je of enorm veel lef hebben ofwel een serieuze doodswens koesteren. En als je niet in een door een waanzinnige bestuurde taxi je testament aan het opmaken bent, blijft er nog genoeg over om je te verbazen.
Je loopt een beetje rustig over straat, op zoek naar een terrasje (in Jerevan heb je heel veel openluchtcafés, niet meer dan een terras en een barretje onder een paar parasols) en dan valt je op dat een overdreven gespierde Rus in veel te strak David-Beckham-tenue ostentatief bij de ingang van zo´n openluchtcafé indrukwekkend staat te zijn. In het langslopen zie je dan dat deze kerel een pistool achter zijn broekband gestoken heeft en daar verder niet verlegen over doet. Waarschijnlijk de lijfwacht van een of andere maffioso. Toch maar twee terrasjes verder een plekje gezocht.
 |
Phil en ik met een oude bekende (monsieur Cro Magnon!) in Stojka, wat later op de avond. |
Ik probeerde met Phil en twee van de Armenen in Jerevan een bar binnen te gaan met de naam Stojka. Aan de deur werden we tegengehouden en geweigerd omdat het een 'members only' etablissement zou zijn. De zondag erna nog een poging gedaan en toen konden we gewoon binnenlopen en werden we hartelijk ontvangen door de barman. Deze overigens zeer aardige kerel legde ons bij navraag uit dat het vrijdags blijkbaar nogal druk was geweest en we daarom niet binnenmochten, maar nu we binnen waren, was dat probleem voorbij. De barman legde uit dat hij aan gezichtscontrole deed en nu hij ons kende, toegang voor ons (en eventueel mee te nemen vriendjes) verzekerd was. Met onmiddellijke ingang waren Phil en ik lid.
 |
Ararat, gecontrasteerd met een mooi voorbeeld van contemporaine Armeense bouwkunst. |
Ik denk niet dat je iets over Armenië en de Armenen kan schrijven zonder stil te staan bij de berg Ararat. Het is voor de Armenen gewoon een heilige berg. Zij beschouwen zichzelf als afstammelingen van Noach die met zijn ark op de berg geland is en Ararat is voor de Armenen het symbool van hun land, hun identiteit en hun cultuur. Je kan geen huis binnenlopen zonder afbeeldingen van de berg te vinden en op de rommelmarkt in Jerevan kun je echt alles kopen met de berg er op afgebeeld. Alleen jammer dat hij in Turkije ligt. Ik heb laatst een heel mooi boek over Armenië gelezen (´The crossing place : a journey among the Armenians´) van Phillip Marsden, een Britse reisjournalist die breed uitweidt over de Armeense veerkracht en weemoed, waarin Ararat, zelfs voor diasporadische Armenen die nog nooit in het land geweest zijn, een centrale plaats inneemt. Een punt dat hij aanhaalt en wat ik bij mezelf inderdaad herkende, is dat je sterk de neiging krijgt om overal waar je bent in Armenië te kijken of je Ararat niet kan zien liggen. Je krijgt inderdaad overal de neiging om je naar het zuiden te wenden om te zien if je een glimp van de berg kan opvangen met een gevoel van opluchting en herkenning als je de typische vorm van de twee toppen door de wolken heen ziet piepen.
Het archeologisch onderzoek kende de op zich te verwachten opstartproblemen omdat een van de Armeense archeologen zich gepasseerd voelde en zich dus als een klein kind ging gedragen, waar twee dagen over onderhandeld moest worden om weer een lach op zijn verongelijkte smoeltje te toveren. Er zal wel wat geld van eigenaar gewisseld zijn. Dan het veld in om vindplaatsen op te sporen. Twee keer een uur rijden in een terreinwagen (in dit land geen overbodige luxe), met vijf kettingrokende Armenen en mijn vriend eveneens kettingrokende vriend Phil, lachen man.
 |
De Chainsmoke Express op de Aparam hoogvlakte met op de voorgrond een proefputje. |
Vindplaatsen opsporen betekent in Armenië dat je gewoon als cowboys in die terreinwagen (intussen de Chainsmoke Express gedoopt) door het landschap scheurt (nou ja, hobbelt, gezien de staat van de wegen en het landschap) en als je zin hebt een proefputje graaft om te kijken wat er aan de hand is. Geen regels, geen vergunningen, gewoon vindplaatsen zoeken. Kuil, fotootje, tekening, GPS-meting, wegwezen. Totale anarchie. Geweldig!
De archeologie hier is werkelijk om gek van te worden. Op mijn favoriete oppervlaktevindplaats bij Sint Geertruid zie je miljoenen neolithische artefacten liggen, en af en toe een Paleoliet. Dat is hier precies andersom. Er zijn hier plaatsen, daar loop je gewoon letterlijk op een tapijt van Moustérien artefacten, allemaal van obsidiaan.
 |
Een paleolithisch archeoloog beleeft op een belachelijke vindplaats
gevoelens die de vergenoegingen van het Nirvana angstwekkend dicht benaderen. |
Na een week in het stadium verkeerd te hebben waarin iedere scheet in een onsmakelijk drama kan eindigen, hebben we de aller- aller- allermooiste oppervlakte site ooit gevonden! Volgens mij liggen op deze locatie meer Moustérien artefacten dan in heel Nederland bij elkaar. En niet alleen afslagen, maar werktuigen, afslagen, kernen, klopstenen, de hele catalogus van François Bordes knispert, splintert en krakelt hier onder de zolen van je werkschoenen. Jammer dat ik niets mee mag nemen. Ik zou zo bij vertrek al mijn kleren weggooien en twintig kilo Midden Paleolithicum mee naar Nederland nemen. Ik moest even gaan liggen, met de prettige wetenschap dat iedere punt die in mijn vlezige ruggetje (om nog maar te zwijgen over mijn billen, oh mama) priemde, een punt aan een Moustérien artefact was.
We hebben er een proefputje gegraven en er zijn intacte bodemhorizonten in meerdere fasen in de ondergrond aanwezig. De bovenste twintig centimeter van het profiel bestaan uit artefacten met een beetje grond ertussen. Volkomen belachelijk, het zou niet moeten mogen.
 |
Het graven van een proefputje op een belachelijke vindplaats. |
In een supermooie kleine grot hebben we proefputjes gegraven, maar het aantal bulten op mijn hoofd is nog een reden waarom ik meer van openluchtvindplaatsen houd. Wil je een keer graag een helm dragen, is er in geen velden of wegen een te bekennen. Voor de Armenen bevindt een helm zich op hetzelfde niveau als autogordels. Ik vermoed dat er in heel Armenië geen helm te krijgen is.
Tijdens het opgraven in de grot probeerde een slang (daarvan zijn er nogal veel) de grot binnen te komen, hetgeen een wat ongemakkelijke standoff tussen vier archeologen en een slang opleverde. Niemand wist zeker of het beest giftig was, ook de Armenen niet (dan weet je ook gelijk weer hoeveel je op de kennis van de lokale bevolking kan rekenen), maar het leek mij een veilig idee om ervan uit te gaan dat dit wel het geval was.
 |
Het effect van een belachelijke vindplaats
op een paleolithisch archeoloog. |
Je wil zo'n dier om begrijpelijke redenen graag kwijtraken, maar we wilden het niet onnodig pijn doen of doodmaken. Aangezien het beest van geen wijken wilde weten en nogal opdringerig probeerde de grot binnen te gaan, was het doorhakken van knopen nogal van belang. Er was wat onzekerheid over de te volgen koers, omdat je een slang ook niet onnodig kwaad wil maken, en uiteindelijk kwamen we tot de beste oplossing: met stenen bekogelen. Na enige tijd gaf het serpent op, en verdween tussen de stenen.
Wie overigens denkt dat de slangen een probleem zijn, heeft de schorpioenen nog niet gezien ("Don't worry, they almost never kill anyone!"). Nu wil ik geen slappeling zijn; slangen, schorpioenen, daar kan ik wel mee omgaan, maar ze hebben hier in de bergen ook mieren zo groot als een kleine hond. Als die bijten, nemen ze volgens mij je been vanaf het knie mee.
Na een paar weken begint de vermoeidheid (en de diarree) chronische vormen aan te nemen en begin je heel erg naar een boterham met kaas te verlangen. Desalniettemin is het veel te leuk om echt heimwee te hebben. Ik kan daarom niet wachten tot ik over twee weken weer in het vliegtuig zit, voor Henk of Armenia III.
